Burhân-ı Temânü‘

Kelâm ilminde Allahü teâlânın varlığını ve birliğini ispatta kullanılan delil.

Eğer yer ile gökte Allah’tan başka ilâhlar olsaydı, âlemdeki nizâm bozulur karma karışık olurdu.

(Enbiyâ sûresi: 22)

Bu âyet-i kerîmede burhân-ı temânü‘ye işâret edilmektedir. Yani âlemin yaratıcısının iki olduğu farz edilse, bu iki yaratıcının fiilleri (işleri), birbirinden, ya farklı veya aynı olur. Birbirinden farklı olursa, âlemin karmakarışık olması lâzım gelir. Yani göklerin ve yeryüzünün bu husûsî nizâmından (düzeninden) çıkmasını ve yok olmasını veya birbirine zıt şeylerin aynı anda bir yere toplanmasını îcâb ettirir. Meselâ iki ilâhtan birisi, Zeyd ismindeki insanın hareket etmesini, diğeri de o anda hareket etmeyip sükûnunu irâde etse, ilâh oldukları için ikisinin kudreti birlikte Zeyd’e te’sir edince, cem‘-i zıddeyn (iki zıddın bir araya gelmesini) îcâb ettirir. Bu ise, mümkün değildir. Çünki cem‘-i zıddeyn, muhaldir (mümkün değildir). Yani Zeyd aynı anda hem hareketli, hem hareketsiz olamaz. Ya hareketlidir, ya hareketsizdir. O hâlde Allah tektir, O’ndan başka ilâh yoktur. Her şeyi yaratan, durduran ve hareket ettiren O’dur.

(Mevâkıf)