İrâde-i Külliyye
Tanım
Allahü teâlânın irâdesi. İrâde-i ilahiyye.
Ehl-i sünnete göre bütün fiiller ve davranışlar irâde-i külliyyeye bağlı olarak meydana gelir. İrâde-i külliyye ezelîdir, başlangıcı yoktur, yaratılmamıştır. Güneş, ay, yıldızlar, bulut, yağmur, rüzgâr ve tabiattaki bütün kuvvetler Allahü teâlânın İrâde-i külliyyesinin emrindedir. Allahü teâlâ irâde etmeyince hiçbir şey hareket etmez.
(Kimyâ-i Seâdet)
Allahü teâlâ insanın ihtiyârî (istekli) hareketlerini yaratmak için insanın irâdesini şart, sebeb kılmıştır. Bu şart olmasa da yaratır. Fakat bu şart ile, bu sebeb ile yaratması âdetidir. Peygamberlerinde aleyhimüsselâm ve evliyâsında rahmetullahi aleyhim bu âdetini bozarak sebebsiz yarattığı çok görülmüştür.
(Berîka)
Allahü teâlânın kul irâde etmeden yaratması câiz ise de, ihtiyârî (istekli) olan işleri yaratmaya kulların kalblerinin ihtiyâr ve irâde etmesini sebeb kılmıştır. İrâde-i cüz’iyyenin sebeb olması da Allahü teâlânın irâde-i külliyyesi iledir. Kul bir işi yapmağı ihtiyar ve irâde edince, yani tercih edip dileyince Allahü teâlâ da o işi irâde ederse o işi yaratır.
(Akkermânî)